5/2/2006
Gencebay Arabeskinden 6 Örnek Parçanın Müziksel Yapısı
Orhan Gencebay Arabeskinden 6 Örnek Parçanın Müziksel Yapısı
Orhan Gencebay, 1968-1987 yılları arasındaki 15 plağının içindeki parçaların tek tez ritm, makam, müziksel yapı ağırlığı ve teknik özellikleri hakkında bilgi verdi. Aşağıda, değişik tarihli plaklardan seçilmiş ve böylece tekniğinin gelişiminin müzik yapısına etkisini de yansıtan altı Orhan Gencebay parçasının müzik yapısı hakkında Orhan Gencebay ve Yeni Türkü Topluluğundan müzisyen Selim Atakan'ın belirlemeleri bulunmaktadır:
Bir Teselli Ver (1968, Toplu Kayıt)
Orhan Gencebay: Yapı itibariyle, kürdili hicazkar ve muhayyer kürdi karışımı; ritm olarak düyek ritmiyle Batı ritm-lerinin slow ritmini içeren bir yapısı vardır. Enstrümanları her türlü kullanmak mümkündür. Ben de orada yaylılara biraz ağırlık vermiş gibi görünsem de, şimdi şu anda yapsam, her türlü yoruma açık olan bir yapısı olan bir parça olduğu için, önem taşıyor. İlk defa o grup çalmıştı. Orhan Borarlar çalmıştı. Hayatlarında ilk defa Türk Müziği çalıyorlardı. Korkuyorlardı çalabilir miyiz diye; ben de korkuyordum acaba ne netice alabilirim diye. Netice iyi olmuştu.. Beste yapısındaki ağırlık hakkında Deryada Bir Salım Yok gibidir diyeceğim, yani kesin halk müziği, sanat müziği, oryantal, yahut ta Batı ağırlıklıdır demiyorum, ortada olan bir yapıdır. Hepsinden birer katkı vardır. Böyle söylediğim zaman şu çıkıyor ortaya: Çok özellikli, çok özel bir duyumdur..., yani Orhan Gencebay oluyor işte daha ziyade. Ağırlık olunca da Orhan Gencebay ama, bu daha ziyade Orhan Gencebay; yani benim tarzım olmuş oluyor. Çok sesliliğe çok müsait; arasında gitar kullandığım bağlama akorları vardı.
Selim Atakan: Orhan Gencebay, parçanın başında bağlamayı halk müziği tipinde kullanmış. Elektro gitar çalıyor tabii; bu bir ses değişikliği getiriyor. Ara nağmeleri çalan aletlerin bileşiminde solo yok. Arada bağlama uzun hava yapıyor; gitar gibi akor basılmış olan bağlama ona cevap veren ve kaydırma olmadan Batı tekniğiyle çalınmış keman; üst oktavdan aynı melodiyi çalan kaval ile birdenbire Akdeniz sesi gibi giren ve tınıyı değiştiren akordiyon. Vurmalı aletlerde, davul ve darbukalarla hâkim Türk ritmi; buna ek olarak tınıyı değiştiren zilli çalgılar ve tef, ki bunlar Türk müziğinde normal olarak bu kadar önde kullanılmıyor. Altyapı-üstyapı ayrımı yok; geleneksel Orhan Gencebay'm söyleme tarzı sanat müziğine sadık, yani düz ve sakin. Sesin vibratosu önemli, İnsan sesi müzik aleti gibi. Bence Orhan Gencebay'ın müziğine farklılığını veren, arabesk yapan_özellikler:_l) Düz notayı, çarpma (tiril), kaydırma (portemento) ve tremelo ile süslemeler. 2) Şarkıda gecikmeli söyleme, yani nota üzerinde ritm dışına çıkıp gecikerek söylemek ve sonradan ritmi yakalamak. 3) Entonasyon (volyum arttırma). Bu parçada ayrıca İstanbul müziği niteliği var.
Hor Görme Garibi (1969, Toplu Kayıt)
Orhan Gencebay: Ritm oldukça tempolu ve hareketlidir; arabesk ritmidir. Uşşak makamındadır. Çok sesliliğe giriş yapısında olan melodik bir yapısı vardır.
Selim Alakan: Arabesk havasını veren bir unsur olan gecikmeli söyleme yine var. Sözle ritm arasında bu gerilim, yani şaşırtmaca, uyandırma akıllı müziğin kurallarından biridir. Ritm, Bir Teselli Ver'dekinden öne çıkmış ve bateri kullanılmış; Klasik Türk Müziğinin bu açıdan 4/4'lüğün hızlandırılmış nüansıyla eski Akdeniz havasını veren bir parça. Bağlama yine gitar gibi akorla çalınmış. Batı müziğindeki gibi sololar var, kavalla bağlama soloları. Bir Teselli Ver'den çok daha batılı bir yaklaşımı var; arada bağlama uzun hava yapıyor yine. Söze paralel olarak çalan kaval var sadece. Söz bitince kemanlar cevap veriyor. Çok önde, belirgin yanıtlar. Form ötesinde kemanlardaki süslemeler ve kaymalar da Arap müziği gibi. Klasik Türk Müziği'nde arkadaki aletler sözlerin melodisini yakın bir şekilde takip eder. Arabeskte ise, bazen takip ediyor bazen de sözlerin arasında; enstrümanlar sese melodik yanıt veriyor. Kontrapuan önde. Halbuki Klasik Türk Müziği'nde kontrapuan önde değildir ve ara nağme şeklinde şarkının melodisinden oluşur. Halk müziğinde de kontrapuan önemli değildir, enstrüman arkada karar sesinde kalır. Melodik yapısıyla Türk Sanat Müziği, bağlama ile halk müziği özellikleri gösteriyor. Kontrapuan, partisyonları ile Batı özellikler var ama bu parçada da altyapı üstyapı ayrımlı değil.
Batsın Bu Dünya (1975, İki Kanal Kayıt)
Orhan Gencebay: Makamsal özellikler olarak, nihavend üstünde uşşak vardır. Aslında nihavenddir parça, ama me-yaıvüzerimfe- işlenen- -yapa -uşşaktır.- E-itıiî- -olarak- serbest -bir • bölümü var, ondan sonra düyek kısmı girer; düyekle slow arasında oynayan bir yapı gösterir. Enstrümanlar, Batıyla Türk enstrümanlarıdır. Beste yapısındaki ağırlık yine özeldir.
Selim Atakan: Arap tarzı kontrapuanlar öne çıkmış. Dikkat çeken yanı, çok özgün bir şarkı olması. Ritm önemli. Göbek dansı ritmi; galiba o yüzden de Arap gibi deniliyor. Ama bu müziğe Arap müziği demek çok yanlış, müziğin öyle bir kuralı yok ve Orhan Gencebay'ı dinleyince onun kesinlikle yeni bir şarkı yaratmak amacıyla yola çıkmış olduğunu anlıyorsunuz. Parçadaki bas gitarın çalınması gösteriyor ki Orhan Gencebay'ın çalışmaları mecburen, piyasadan kendine eşlik eden icracıların sınırlamasına tabi.
Hatasız Kul Olmaz (1976, Dört Kanal Kayıt)
Orhan Gencebay: Hatasız Kul Olmaz, dört kanala geçtiğimiz zamanın iyi örneklerinden biridir. Zaman zaman çok sesliliğe giriş araştırması vardır, uu Birkaç sesli yalıtmada belki bazılarına göre, entonasyon tutmayabilir; kullandığımız trompetlerde. Ben bunun haricinde olumlu bir çalışma olduğunu düşünüyorum. Ritm, Ankara ritmiydi; 2/4'lük, halk müziği ritmidir. Üstündeki melodi de, halk müziğine dönük bir ezgi yapısındadır. Ancak orda kalmaz. Yalnız yapısı 'hatırlatır'. Ankara tavrı, o 2/4'lük kostak ritm şekli vardır; mesela "Fidayda" gibi. Fidayda, Ankara'nın ve İç Anadolu bölgesinin özelliklerini çok iyi anlatan ritm ve melodik yapıya sahiptir. Hatasız Kul Olmaz'da onu hatırlatan bir yapı vardır, ritm olarak. İkinci ara nağmesinde serbest bir bölüm var, emprovize, bir taksim nitelikli halk müziğini de içeren, Türk Sanat Müzigi'ni de içeren; bir bakarsınız sanki cazın özelliklerini de hatırlatan ufacık nüanslar da vardır.
Selim Atakan: Orhan Gencebay, Türkçenin özelliği olansonu sessiz biten kelimelerde vibrato yapıyor. Bu parçada, yine gösteriyor ki, Orhan Gencebay'm önemi özgün şarkı yapmasında. Bu müzik Arap müziği değil; özelliği 'blended' (harmanlanmış) olması. Parçada batı düzenlemesi hâkim. Altyapı ortaya çıkmış, bateri ve basın çalmışı ile. Keman var, Arap usulü çalınmış, ancak arka planda. Söyleme tarzı Türk müziği gibi. Elektronik ve normal bağlama Orta Anadolu tarzında halk müziği çalıyor. Obua ve trompet kullanışıyla da son derece güzel 'blend' edilmiş. Yalnız sondaki elektronik gitar çıkıntı gibi duruyor - Majör ton üzerine minör tonda kontrapuan yapılmış, bu, Amerikan zenci müziğinde de var ama onlar kaydırarak yapıyorlar bu işi, kaydırarak yapıyorlar. Ne majör ne minör olarak. Batı müziğini değişik kültürden birisinin yanlış algılamasının bir örneğidir bu; orkestrada solo atmak gibi.
Yarabbim (1979, 8 Kanallı Kayıt)
Orhan Gencebay: Muhayyer kürdi makamında ve arasında acemeşiran, yahut ta acem geçgisi olan değişmeli ritmler-den oluşan bir parça, ritmler şunlar: Başta bir serbest Batı •etkinliğini görürüz, melodik olarak takip eder; ondan sonra senkoplu aşık ritmi gelir, ardından da düyek ritm. Klavyeyi fazla kullanmıştık, solo vermiştik. Vokalistler devrededir, yaylılar da partisyon düzeni, işbölümü daha güzeldir. Birçok enstrüman solo yapar. Renkli bir parçadır. Beste ağırlığı yine ortadadır; ama yine arada bazı geçgiler, Türk Sanat Müziği özellikleri taşır.
Selim Alakan: Synthesizer ve buzuki tekniğinde elektro bağlama kullanımı ve kaval var. Armoni akor kullanımı. Ritm ön planda. Orhan Gencebay'm Akdeniz, Batı ve Türk özelliklerini yansıtan en iyi parçalarından biri. Kadınlardan koro kullanımı, Mısır müziği özelliği, ancak oraya da Afrika'dan gelmiş olması muhtemel. Kemanların kullanımı ne Batı ne de Arap gibi. "Şarkı" yine ön planda; introda şarkıya dahil.
Sendin (1987, 32 Kanal)
Orhan Gencebay: Düyek ve arabesk ritmden oluşan, Türk Sanat Müziği ve yer yer de halk müziği ağırlıklı tam bizim duyumumuzdan oluşan bir parça. Başlarında serbest bir bölüm var. Ritm sonra giriyor. Hüseyni, gerdaniye ağırlıklı, muhayyer ve uşşak seyrinde olan bir parça.
Selim Atakan: Teknik iyice gelişmiş, bas gitarla ritm iyice ortaya çıkmış. Gitar tekniğinde elit bir üslup var, armoni hâkimiyeti başlamış. Altyapısı, İstanbul hafif müziği gibi, yani karakteri 'blend' şarkılarından farklı. Gecikmeli söyleme önemli bu parçada; bu söyleme tarzı Orhan Gencebay'ı tanımlamak için önemli. Yıllar içinde teknik fark aşikar ancak Orhan Genebay'ın özgün şarkı üslubu her zamanki gibi. Belli ki, kendisi daha en baştan bu üslubu kafasında yakalamış.